krucjaty w Hiszpanii wyparły Maurów z Andaluzji (do XV w. utrzymali Grenadę). W XIII w. papiestwo osiągnęło okresowo przewagę nad władcami (Innocenty III), ale osłabło w okresie pobytu papieży w Awinionie 1305 78 (schizma zachodnia). Kościół katolicki był atakowany przez lud. herezje waldensów, katarów i albigensów, do ich zwalczania powstała w XIII w. inkwizycja. Ortodoksyjny ruch odnowy podjęły w XIII w. zakony żebracze (franciszkanie, dominikanie) i tzw. trzecie zakony, wywierające wielki wpływ na świeckich. Na XII XV w. przypadł rozkwit życia umysłowego; był to okres zakładania i rozwoju uniwersytetów średniow. oraz rozwoju filozofii i teologii scholastycznej, której czołowymi przedstawicielami byli Anzelm